Uw zoekacties: Archief van de stad Leeuwarden, 1426-1811
x1001 Archief van de stad Leeuwarden, 1426-1811
Uitleg bij archieftoegang

Een archieftoegang geeft uitgebreide informatie over een bepaald archief.

Een archieftoegang bestaat over het algemeen uit de navolgende onderdelen:

• Kenmerken van het archief
• Inleiding op het archief
• Inventaris of plaatsingslijst
• Eventueel bijlagen

De kenmerken van het archief zijn o.m. de omvang, vindplaats, beschikbaarheid, openbaarheid en andere.

De inleiding op het archief bevat interessante informatie over de geschiedenis van het archief, achtergronden van de archiefvormer en kan ook aanwijzingen voor het gebruik bevatten.

De inventaris of plaatsingslijst is een hiërarchisch opgebouwd overzicht van beschreven archiefstukken. De beschrijvingen zijn formeel en globaal. Het lezen en begrijpen van een inventaris behoeft enige oefening en ervaring.

Bij het zoeken in de inventaris wordt de hiërarchie gevolgd. De rubrieken in de inventaris maken deel uit van de beschrijving op een lager niveau. Komt de zoekterm in een hoger niveau voor, dan voldoen onderliggende niveaus ook aan de zoekvraag.

1001 Archief van de stad Leeuwarden, 1426-1811
Zoek in deze inventaris
>
Zoektermen
Zoektips!

Wildcards kunnen het zoeken vergemakkelijken:

  • Een ? (vraagteken) vervangt een letter
  • Een * (sterretje) vervangt een aantal letters
  • Door een $ (dollarteken) voor een zoekterm te zetten, zoekt u naar woorden die op elkaar lijken.

Meer zoektips vindt u hier.

 
 
Inventaris
1. Ten geleide
2. Inleiding
3. Inventaris
3.2. Het archief van de hoofdstad c.1500-1811
In de algemene inleiding werd een korte uiteenzetting gegeven van de keuze voor een wijde invulling van het begrip stadsarchief: niet alleen het archief van de stedelijke magistraat valt eronder, maar ook diverse archieven of archivalische relicten van gelieerde maar wel apart functionerende personen of instellingen, zoals commissies (Bouwcommissie, Malefaitsgericht), alsook rentmeesters, kunnen ertoe worden gerekend. Dat de archieven van stedelijke instellingen als de Latijnse school, het Nieuwe Stadsweeshuis en de Stads Armenkamer in deze inventaris niet beschreven zijn, vindt zijn oorzaak vooral in het feit dat hier al sinds lang bruikbare inventarissen van voorhanden zijn. *  Uiteraard wordt er op de geëigende plaatsen wél naar verwezen.
Maar ook indien voor de smalle definitie - van het stadsarchief als archief louter van de stedelijke magistraat - zou zijn gekozen, dan nog zouden, in tegenstelling tot wat algemeen bij stadsarchieven gebruikelijk is, ook de archivalia van rechtspraak, wezenzorg en financieel beheer hun hechte en organische plaats in het Leeuwarder stadsarchief toegewezen gekregen hebben. In Leeuwarden heeft de magistraat zich nooit in verregaand specialistische onderdelen opgeknipt, maar is eigenlijk altijd formeel als compleet college blijven optreden. Zo waren de bouwmeesters - wier primaire taak op het terrein van openbare werken en materieel en financieel beheer lag - evengoed medeverantwoordelijk voor de rechtspraak, terwijl de oorspronkelijke primaire rol van de schepenen op dit gebied in de zestiende en zeker de zeventiende eeuw verregaand was verbleekt. *  Wat betreft het specifiek archivistische perspectief: van in elk geval het volontaire en criminele deel van deze rechterlijke taak treft men ook in het traditioneel zo aangeduide 'administratieve' gedeelte van het magistraatsarchief de schriftelijke neerslag aan, in de wetboeken, maar ook bijvoorbeeld in de series 'Resoluties', die tot 1775 ook de criminele vonnissen hebben bevat. Daarmee vervullen deze rubrieken evengoed een 'algemene' functie ten opzichte van wat in de negentiende-eeuwse conventies als een apart staand 'oudrechterlijk archief' is opgevat en dienen deze stukken betreffende de rechtspraak dus een geïntegreerde plek in het totale archief van het stadsbestuur toebedeeld te krijgen. * 
De term 'Weeskamer' komt men zelden tegen in het laatzestiende-eeuwse materiaal, en daarna niet meer: het betrof mogelijk niet meer dan een tijdelijke commissie uit de magistraat. Ook van een afzonderlijke thesaurie lijkt nooit duurzaam sprake te zijn geweest. De dagelijkse financiële administratie werd gevoerd door de bouwmeesters, en daarnaast door gecontracteerde rentmeesters, wier belangrijkste rekeningen in principe collegiaal door de magistraat werden afgehoord (d.w.z. formeel goedgekeurd en vastgesteld). Dat bijna monolithische optreden bezorgde de Leeuwarder magistraat zijn relatief grote politieke macht: zijn politieke tegenhanger, de vroedschap, was geen schim van wat zij in bijvoorbeeld de Hollandse steden heeft voorgesteld.
In de eerste helft van de zestiende eeuw hebben zich in het Leeuwarder stadsarchief de eerste volwassen series gevormd, ten dele traceerbaar omdat er nu nog restanten van aanwezig zijn, maar ten dele ook bekend omdat er in andere stukken naar wordt verwezen.
De belangrijkste verwijzing geldt het zo genoemde 'Memorieboek', dat in elk geval in 1546 al moet hebben bestaan en waarin tenminste de resoluties van het stadsbestuur waren geregistreerd. *  Het heeft waarschijnlijk ook andere elementen bevat, zoals de contracten die later in de serie 'Stads Aktenboeken' werden geregistreerd. In het algemeen wordt de term 'memorieboek' gebruikt voor een register waarin uiteenlopende cruciale bestuurshandelingen worden geregistreerd en waaruit in de loop van de tijd diverse meer gespecialiseerde series worden afgesplitst. * 
Naast deze administratieve oerserie kunnen er voor het tweede kwart van de zestiende eeuw nog andere series worden aangewezen. Van 1537 dateert het oudste 'Recesboek', waarin aanhangig gemaakte, maar nog niet in procedure gebrachte geschillen van civielrechtelijke aard zijn aangetekend. De rechtszaken in enge zin vindt men dan terug in de serie procesdossiers, waarvan ons overigens alleen de jaargang 1533, in waarschijnlijk eigentijdse binding, resteert. De rechtshandelingen die in het kader van de uitvoering van het eindvonnis nog nodig blijken te zijn staan dan weer in het recesboek geregistreerd. Of de vonnissen zelf, die vanaf 1554 in de (definitief) 'Sententieboeken' kunnen worden getraceerd, voordien ooit - zoals de criminele vonnissen tot 1775 - als gewone resoluties zijn behandeld en in de memorieboeken opgetekend zijn geweest, valt niet meer te achterhalen. Verder is voor dit tijdvak nog een systematische burgerregistratie geïndiceerd (vgl. inv.nr. 1756), registratie van bakkers (731) en boedelinventarisatie (inv.nr. 3349), alle rond 1543; en uiteraard de stedelijke rekening (over 1529, verwijzing vanuit inv.nr. 732). Van de jaren twintig en dertig dateren ook de oudst bewaarde belastingkohiertjes (zie rubrieken 2.9.2.2 en 2.9.2.3.1). Gedurende het derde kwart van de eeuw komen vooral de series met betrekking tot overdrachten van onroerend goed op gang (zoals de 'Proclamatie-', de 'Decreet-' en de 'Consentboeken').
Na 1577, als de oude secretaris Matthijs Rommarts na een vrijwel continue ambtsuitoefening van 37 jaar aftreedt en wordt opgevolgd door Laurens van der Veen, wordt de stedelijke administratie in aanzienlijke mate vernieuwd. Zo wordt in 1579 de geldende wetgeving in deels vernieuwde vorm opnieuw geregistreerd in vier 'Policyboeken' in één band (enkele decennia later gesplitst in de huidige twee lederen banden). Ten gevolge van de kerkelijke en politieke revoluties van 1580 vormen zich de nieuwe administraties der 'geestelijke goederen' en in de loop van de jaren tachtig worden de nog bewaard gebleven, gedurende de zestiende eeuw ontvangen en opgemaakte Plakkaten (opnieuw?) gebundeld en tenminste gedeeltelijk in monumentale boeken afgeschreven. In die tijd start ook de wettelijk vereiste formele registratie van alle mogelijke rechtshandelingen waarbij weeskinderen belanghebbend zijn, alsook die van hypotheekstellingen. De serie 'Stads Aktenboeken' lijkt in 1588 te beginnen (als afsplitsing van de Memorieboeken?), van 1597 dateert de al vaker gememoreerde misschien wel eerste inventarisatie en registratie van de belangrijk geachte stedelijke charters (het 'Oud Register').
Toch is hier al met al geen sprake van een diepe administratieve cesuur: in archivistisch opzicht liggen deze vernieuwingen te zeer in het natuurlijke verlengde van de ontwikkelingen eerder in de eeuw.
Rond 1600 heeft zich het volwassen seriële vertakkingsysteem ontwikkeld waar de 'klassieke' archiefinventaris eigenlijk op ontworpen is. Zeer zeker is het in de Handleiding van Muller c.s. ontworpen inventarismodel ideaaltypisch (en in die zin een anachronisme, een hedendaagse projectie): de daar geformuleerde en nader uitgewerkte eis van een strikt logische opbouw zal in de historische praktijk nooit helemaal en vaak helemaal niet zijn gerealiseerd.
Een soepele toepassing van het klassieke indelingsschema verdient daarom aanbeveling. In het geval van deze inventaris geldt dat eens te meer omdat hier sprake is van een ruimer archiefbegrip, waarbij rond de administratie van het stadsbestuur in strikte zin nog andere archivalia zijn gedrapeerd. *  In principe zijn ze er allemaal: de stukken van algemene aard (dat wil zeggen de stukken die in principe elk taakveld kunnen betreffen waar het bestuurlijke handelen zich op beweegt) in de hoofdstukken 2.1 tot 2.5, tegenover de stukken betreffende afzonderlijke onderwerpen. Die laatste zijn weer onder te verdelen in de stukken betreffende het organisme (2.6-2.7), die met betrekking tot de middelen (2.8-2.10) en tot de taakuitvoering (2.10-2.19). Maar ze laten zich niet helemaal in het keurslijf van het strak-logische schema persen. Sommige 'algemene' hoofdstukken zijn dat toch ook weer niet helemaal (2.1 en 2.4), of op een heel andere manier (2.5), en het theoretische onderscheid tussen 'middelen' en 'taakuitvoering' wordt hier en daar door de eisen van de bestuurs- en beheerspraktijk doorkruist. Zo staan in hoofdstuk 2.10 de stukken van goederenbeheer en openbare werken broederlijk bijeen en soms door elkaar; van de belastinginning ten behoeve van het gewest (2.9.2.3) kan men niet zeggen dat zij op dezelfde manier als de eigen stedelijke belastingheffing (2.9.2.2) voor de stad een 'middel' is geweest; maar in beide gevallen heeft indertijd de technische en organisatorische praktijk hun combinatie eenvoudig gevergd.
Er is gekozen voor een traditionele volgorde van de hoofdstukken, *  maar zonder de pretentieuze explicitering van een als een godheid sturende onderliggende logica. Voor het praktische gebruik van deze inventaris is wel nog het volgende van belang. In zeer globale zin beweegt zich de reeks hoofdstukken 2.1-2.19 van meer algemeen in de richting van specifiek. In gevallen dat een stuk in meerdere hoofdstukken zou kunnen worden geplaatst, is steeds gekozen voor het meest specifieke (zo ver mogelijk naar achteren dus). Bijvoorbeeld: een stuk betreffende de financiering van een nieuw te bouwen Stads Armenhuis heeft aspecten van financieel en van goederenbeheer, maar ook van armenzorg. In principe is dan gekozen voor het laatste hoofdstuk, met eventuele verwijzing vanuit de eerdere, tenzij specifieke redenen (bijvoorbeeld een kennelijke herkomst uit de rentmeestersadministratie) zich daartegen verzetten.
De periode van de Bataafs-Franse revolutie(s), van 1795 tot 1811, vertoont een aantal diepe maatschappelijk-institutionele cesuren, die op de organisatie van de archiefvorming merkwaardig weinig effect hebben gehad: een indicatie niet alleen voor de eigen wetmatigheden waar de administratieve organisatie aan voldoet, maar ook voor de traagheid waarmee die zich aan een gewijzigde context aanpast. Een aantal wijzigingen hadden in theorie tot een chronologische onderverdeling aanleiding kunnen geven: 10 februari 1795 met de machtswisseling in de stad, 11 april 1798 met de centralisering van de soevereiniteit, 13 december 1802 met de formele afscheiding van de rechtspraak, februari 1808 met de personele afscheiding daarvan. Maar pragmatische overwegingen hebben geleid tot de beperking tot één enkele cesuur: die van de nacht van 28 februari op 1 maart 1811, toen de rechtspraak definitief uit de invloedssfeer van het stadsbestuur verdween, de Burgerlijke Stand werd ingevoerd en zojuist de gemeentelijke financiële administratie ingrijpend was gereorganiseerd.
3.2.1. Privileges en wetten
3.2.5. Archiefbeschrijvingen
In de algemene inleiding werd op blz.19-20 het beheer van de belangrijkst geachte losse stukken in grote trekken al geschetst. In eerste instantie werden in 1597, op een inhoudelijk willekeurige volgorde, door secretaris Gellius Hillama honderdzes middeleeuwse en zestiende-eeuwse nummers in het nieuwe 'Oud Register van de stedelijke archiven' (inv.nr. 323) geregistreerd en (door Hillama's opvolger Petrus Runia?) opgeborgen in de eerste zes laden (genummerd 1, 20, 40, 60, 80 en 100) van de nieuwe loketkast. Gedurende de daarop volgende 130 jaar werden steeds nummers toegevoegd, belangrijke nieuwe stukken, maar ook oudere, die kennelijk alsnog moesten worden gecanoniseerd. Gevolg was dat de volgorde in register en kast willekeurig bleef en dat steeds vaker stukken na gebruik op verkeerde plekken in verkeerde laden werden teruggelegd, bijvoorbeeld bij andere stukken over hetzelfde onderwerp; uiteindelijk raakten zelfs de laden op grote schaal met elkaar verwisseld. Op 17 juni 1729 werd tenslotte een raadscommissie ingesteld die de kast moest gaan nazien en inventariseren.
Vermoedelijk is naar aanleiding daarvan (door stadssecretaris Nicolaas Arnoldi?) een nieuwe plaatsingslijst opgesteld, met nieuwe beschrijvingen, die bewaard is gebleven in de vorm van een kopie van de hand van Gerben Bottinga (klerk vanaf c.1730, tot 1761), geschreven op halve bladzijden, in een conceptvorm dus. Kennelijk was het de bedoeling dat deze lijst (inv.nr. 324) alsnog zou worden gecorrigeerd, gecompleteerd en op logischer volgorde gebracht, maar van deze bewerking is vrijwel niets terechtgekomen.
Wel werd de lijst-Bottinga op haar beurt diverse malen direct of indirect gekopieerd: zie de inv.nrs. 325 en 326, alsook cat.nr. F165 van de Stedelijke Bibliotheek, terwijl zich ook in Tresoar enkele exemplaren bevinden; een precieze genealogie van al deze kopieën is niet met zekerheid op te stellen. Van deze kopieën - het Bottinga-exemplaar is waarschijnlijk vrij spoedig voor lange tijd buiten beeld geraakt - is later ten onrechte verondersteld dat ze teruggaan op de activiteiten van Nicolaas Tholen voor de samenstelling van Schwartzenbergs Charterboek (vgl Eekhoff, 'Geschiedenis van de zamenstelling'). Van een beschrijving door Tholen is namelijk sprake in een aantal potloodaantekeningen die door G.J. Voorda rond 1794 zijn toegevoegd in de marges van de plaatsingslijst inv.nr. 325, waar hij naar paginanummers in 'Tholens Register' verwijst; dit 'Register' moet echter in tegenstelling tot inv.nr. 325 strikt chronologisch opgebouwd geweest zijn. Hoogstwaarschijnlijk betreft het een vóórverzameling van uitsluitend de Leeuwarder stukken voor Tholens omvangrijke Register van Verbonden, Zoenen, Accoorden, Privilegien, Handvesten (enz.), dat in 1765 in het kader van het Charterboek-project uitgegeven werd.
De beschrijvingen in deze Tholen-uitgave zijn volkomen nieuw ten opzichte van die in het 'Oud Register' en inv.nr. 324 en ze zijn zoveel mogelijk letterlijk gebruikt in de plaatsingslijst die Voorda in 1794 produceerde. Deze plaatsingslijst van 1794 (inv.nr. 328) is volledig herschikt naar de oorspronkelijke ordening van 1597, met dien verstande dat 'lege' nummers van intussen zoekgeraakte stukken geregeld voor nieuwe stukken werden gebruikt. Ook is zij uitgebreid met een aantal toevoegingen, van stukken die in het 'Oud Register' niet waren genoemd maar zich waarschijnlijk al heel lang in 'spanen doosen' in een paar overschietende loketten van de archiefkast hadden bevonden (vgl. onder meer inv.nr. 329 p.41-42).
Op haar beurt heeft deze lijst van 1794 wat betreft de individuele beschrijvingen weer als basis gediend voor Voorda's gedrukte Register van Archiven van 1803 (inv.nr. 329). Nieuw in dit Register was de rubriekmatige indeling, die ook tot gevolg had dat de ruim twee eeuwen oude nummering tenslotte door een nieuwe moest worden vervangen. Deze beide nummeringen zijn hier met elkaar en met de nadien door Eekhoff en door Singels toegepaste nummersystemen naast elkaar gezet in de historische concordans die men aantreft in Bijlage 2.
In het bovenstaande gaat het nagenoeg alleen om lijsten van de belangrijkst geachte, 'gecanoniseerde' losse stukken, die in de afgesloten loketkast en dus niet direct zichtbaar waren opgeborgen maar die in omvang amper een procent van het totale stadsarchief zullen hebben uitgemaakt. Het veel omvangrijker seriële archiefmateriaal, dat in boekenkasten stond opgesteld, kon gemakkelijk direct geïdentificeerd en geraadpleegd worden en zal pas tot inventarisatie aanleiding hebben gegeven als er belangrijke delen en banden werden gemist. Van dergelijke lijsten resteren ons niet meer dan de inv.nrs. 330-332.
Onder inv.nrs. 413 en 423 vindt men beschrijvende lijsten van stukken die zeker resp. waarschijnlijk door bouwmeester en schepen Petrus Henricus Petraeus privé waren gekopieerd, c.q. verzameld. - Ook de inv.nrs. 1825 en 2442 bevatten gegevens over (delen van) het stadsarchief.
323 'Oud Register van de Stedelijke Archiven': plaatsingslijst van de belangrijkst geachte losse stukken uit het stadsarchief van Leeuwarden, 1597; met aanvullingen tot c.1723.
1001 Archief van de stad Leeuwarden, 1426-1811
3. Inventaris
3.2. Het archief van de hoofdstad c.1500-1811
3.2.5. Archiefbeschrijvingen
323 'Oud Register van de Stedelijke Archiven': plaatsingslijst van de belangrijkst geachte losse stukken uit het stadsarchief van Leeuwarden, 1597; met aanvullingen tot c.1723.
NB:
In gebruik genomen ten tijde van de verhuizing van het raadhuis van Grote Hoogstraat naar Heerenwaltje en de vervanging van de oude stadskist door de nieuwe loketkast
Omvang:
1 deel
3.2.9. Financieel beheer
3.2.11. Burgerschap en bevolking
3.2.12. Openbare orde
3.2.13. Landsverdediging
3.2.15. Godsdienst
3.2.16. Onderwijs
3.2.17. Armenzorg
3.2.18. Gezondheidszorg
3.2.19. Rechtspraak
4. Bijlagen
Kenmerken
Datering:
1426-1811
Soort toegang:
inventaris
Omvang:
145,3 m1
Citeerinstructie:
Bij het citeren in annotatie en verantwoording dient het archief tenminste eenmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met verkorte aanhaling.
VOLLEDIG:
Historisch Centrum Leeuwarden. Toegang 1001 Archief van de stad Leeuwarden, 1426-1811
VERKORT:
NL-LwnHCL 1001
Categorie:
 
 
 
MAIS-(M)DWS is een product van DE REE archiefsystemen BV
meer informatie over MAIS-(M)DWS